Հոբելյանական հաճախորդ

by · July 14, 2012

Անկախությունից հետո հայկական կինեմատոգրաֆում բուռն գործընթացներ տեղի չեն ունենում, և դա հասկանալի է, քանի որ կինոն ծախսատար արվեստ է։ Ու չնայած նկարահանվել են ոչ մեծ թվով ֆիլմեր, դրանք ունեն մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք թույլ են տալիս խոսել հետխորհրդային հայկական կինոյի մասին։ Չհավակնելով այս հոդվածի սահմաններում թվել բոլոր առանձնահատկությունները՝ մեկ-երկուսի վրա այնուամենայնիվ կցանականայի կանգ առնել։ Առաջին հերթին՝ հեղինակային ֆիլմ նկարելու ընդգծված միտումն է։ Դա նույնպես բնական է և կարելի է բացատրել զանգվածային կինոարտադրության բացակայությամբ, ինչի արդյունքում խաթարվում է նաև արտադրող-սպառող կապը. ռեժիսորին այլ բան չի մնում՝ բացի հեղինակային (որ այս դեպքում նույնն է, թե՝ էիտար, մարդկանց նեղ շրջանակին հասցեագրված, փառատոնային) ֆիլմ նկարելը։ Սրա հետևանքով է գուցե, որ հայկական կինոն սնվում է ոչ թե այն իրականությունից, որում ապրում ու ստեղծագործում են նրա արարիչները, այլ համաշխարհային արտ-հաուզի դասականների ստեղծագործություններից։ Միգուցե այն պատճառով, որ նկարելու հնարավորությունները քիչ են, ռեժիսորները ընձեռված առիթի դեպքում աշխատում են «մեծ» միտք ու «մեծ» գաղափարներ արտահայտել՝ մի ֆիլմում զետեղելով տարիների ընթացքում կուտակված փորձը, ծրագրերը և այլն։ Մեկ այլ առանձնահատկություն էլ այն է, որ ֆիլմի արտադրությունը դարձյալ նյութական պատճառներով բավականին երկար է տևում և կարող է ձգվել տասնյակ տարիներ, որոնց ընթացքում փոխվում են մշակույթի մեջ առկա միտումները, կյանքի ռիթմը, հասարակության տաբուները, տեխնոլոգիաները վերջապես, գաղափարները կորցնում են թարմությունը, թեմաներն ակտուալությունը, նոր սերունդ է մեծանում՝ նոր մտածելակերպով ու նոր գիտելիքներով։ Այս ամենը ֆրագմենտարություն է մտցնում նկարահանող ֆիլմերի մեջ, հաճախ նախնական մտահղացումը փոխվում է կամ շեղվում, «հարստանում» նոր գաղափարներով։

Արա Երնջակյանի «Հոբելյանական հաճախորդը» ֆիլմն այս տեսանկյունից երջանիկ բացառություն է։ Ռեժիսորը չի նկարահանել «հեղինակային» ֆիլմ, սցենարի հիմքում չի դրել մեծ գաղափար և խոշոր մտքեր, նկարահանել է անլուրջ, ժամանցային, կոմերցիոն ֆիլմ, որը կարող է փակել իր վրա արված ծախսը, մանավանդ որ այն, ըստ ամենայնի, մեծ չէ. նկարահանումները տաղավարային են, իսկ դերակատարների թիվը հասցված է նվազագույնի՝ նրանք ընդամենը երկուսն են։ Կինը (դեր.՝Լուիզա Ներսիսյան) և տղամարդը (դեր.՝ Դավիթ Քացառավա) ծանոթության ու բուռն սիրո գիշերից հետո կանգնում են հավերժական պրոբլեմի առաջ. տղամարդը պետք է գնա, իսկ կինը փորձում է նրան պահել՝ խոստումներով, համոզելով, հանդիմանելով, տնից վտարելով։ Այդպիսի մի վեճի ժամանակ նա տղամարդուն ասում է, թե ինքը մարմնավաճառ է, և տղամարդու՝ ծառայության դիմաց վճարելու առաջարկին ի պատասխան ասում է, որ նա ազատում է վճարից, քանի որ հոբելյանական հաճախորդ է։  Տղամարդը պարբերաբար զանգեր է ստանում, որոնք հուշում են, որ նրան սպասող կա։ Սակայն դասական սիրային եռանկյունին քանդվում է ֆիլմի վերջում՝ անակնկալի բերելով հանդիսատեսին. պարզվում է, որ տղամարդը եկել է սրտի վիրահատության, և մի օր անգամ հապաղելու դեպքում նրան մահ է սպասվում։ Իհարկե, ոչ ոք նման դեպքերում չի հարցնի, թե ինչպես է, որ նման ծանր առողջական վիճակում գտնվող մարդուն թույլատրվել է ինքնաթիռ նստել (նրանք ծանոթացել են օդանավակայանում), նման դեպքերում այդպիսի «անկարևոր» մարնրամասներն էական չեն, բոլորն էլ հասկանում են, որ ողջ պատմությունը հեքիաթ է՝ հեքիաթ մեծահասակ աղջիկների համար, որոնցից յուրաքանչյուրի հոգում կանացի սնափառություն կա՝ հանդիել տղամարդու, որ պատրաստ է կյանքը զոհել իր հետ մի քանի րոպե ավել մնալու համար։ Պարզվում է, որ տղամարդուն այդ օրը պիտի վիրահատեին այն նույն հիվանդանոցում, որտեղ բժշկուհի է աշխատում մարմնավաճառի կերպարով կինը։ Պատահականության բերումով պարզվում է նաև, որ տղամարդուն պարբերաբար զանգողը ոչ այլ ոք է, քան կնոջ մտերիմ ընկերուհին, ով ծանր սրտային հիվանդություն ունեցող իր նախկին ամուսնու վիրահատության համար դիմել էր ընկերուհուն։ Այսպիսով, ամբողջ ֆիլմի ընթացքում ստացված տպավորությունը, թե տղամարդը շտապում է իր կնոջ ու ընտանքի մոտ, սխալ է դուրս գալիս, և պարզվում է, որ տղամարդը իրականում բառի բուն իմաստով իր կյանքն է զոհում կնոջ հետ անցկացված ժամերի համար։

Այս պարզունակ, մելոդրամատիկ սյուժեն հագեցած է բազմաթիվ մեջբերումներով հոլիվուդյան մելոդրամայի դասական նմուշներից, որոնցից մեկի հետ աղերսն ուղղակի անթաքույց է. դա, իհարկե, Ջուլիա Ռոբերտսի մասնակցությամբ հայտնի «Սիրունիկն» է։

Ակամայից հարց է ծագում, թե որքանով է ակտուալ քսանմեկերորդ դարի երկրորդ տասնամյակի Հայաստանում փորձել նկարել հոլիվուդյան մի «Սիրունիկ»՝ այս անգամ բոլորովին զուրկ որևէ «հայրենիքից»։ Ստեղծման ժամանակի և տեղի նմանատիպ անորոշությունը  առավել թատերական ստեղծագործությանը բնորոշ մի բան է, քանի որ կինոն սիրում է կոնկրետություն։ Այստեղ էլ թերևս հարկ է անդրադառնալ այն արտահայտչաձևերին, որոնցով փորձել է ծավալել պատումը ռեժիսորը։

Սցենարի հիմքում ընկած է ռեժիսորի հեղինակած համանուն պիեսը, որը նախապես փորձարկվել է Երնջակյանի ղեկավարած Կամերային թատրոնում որպես բեմադրություն։ Գուցե դա է պատճառը, որ ֆիլմը բավականին թատերային է ստացվել. Տպավորություն է ստեղծվում, թե բեմադրության միզանսցենները նույնությամբ տեղափոխվել են էկրան։ Եվ ժեստերն ու միմիկան, որ գուցե բեմի վրա ունենում էին ցանկալի ազդեցությունը, կինոյում խոսում են այլ կերպ։ Բեմական պայմանականությունը ֆիլում ոչ միայն ազդեցիկ չէ, այլ ընդհանրապես զրկում է պատումը արժանահավատությունից՝ իհարկե, հեքիաթի արժանահավատությունից։ Սա այն դեպքն է, երբ ամեն ինչ արված է ժանրի կանոններով (ինչը հայ ռեժիսորների համար բարդ խնդիր է), բայց միևնույնն է՝ ֆիլմը չի հուզում, ի տարբերություն հոլիվուդյան մելոդրամաների, մասնավորապես հենց վերոհիշյալ «Սիրունիկ»-ի։  Դրան մեծապես նպաստում են նաև հումորային կրկնություններով հագեցած երկխոսությունները, որ նույնպես թատերական զինանոցից են վերցված։ Ընդհանուր առմամբ «Հոբելյանական հաճախորդը» ավելի շուտ հեռուստաթատրոնի նմուշ է, քան կինոյի։

Մի հետաքրքիր բան. Ֆիլմը թույլատրում էին դիտել տասնվեցից բարձր անձանց՝ այդպիսով ակնարկելով էրոտիկ բովանդակության մասին։ Սակայն ֆիլում չկար մի բան, որ կհետաքրքրեր պատանի հանիսատեսին։ Հեռուստատեսությամբ ազատորեն ցուցադրվող տեսահոլովակների զգալի մասը նույնքան, եթե ոչ ավելի էրոտիկ է։ Բանը ոչ այնքան էրոտիկայի հայկականությունն է, որքան ժամկետանցությունը։ Տարիների ընթացքում փոխվում է էրոտիկայի ընկալումը, փոխվում են թույլատրելին ու անթույլատրելին։ Սակայն հայ ռեժիսորները (ինչպես նաև գրողները) ժամանակին զուգընթաց չեն փոխվում, նրանք շարունակում են ստեղծագործել՝ հաղթահարելով տաբուները, որոնք վաղուց գոյություն չունեն։ Դրա համար էլ այն, ինչ ծանր պոռնոգրաֆիա է, ասենք, Երնջակյանի համար, նոր սերնդի համար էրոտիկայի նշույլներ կարող է չպարունակել։

Չնայած թվարկած թերություններին, այնուամենայնիվ ողջունելի է մելոդրամայի մուտքը հայկական կինոարտադրություն։ «Հոբելյանական հաճախորդը» առայժմ ժանրի բացառիկ նմուշ է հայկական հետխորհրդային կինոյում։

 

Համբարձում Համբարձումյան

Comments

comments

Բաժին` Uncategorized, Կինո

Կարծիք հայտնել